Με αρκετές δεκαετίες καθυστέρηση, η “μεγάλη βελανιδιά” της Ραφήνας κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο της φύσης (Απόφαση 225819/12-6-2026/ΦΕΚ Β’ 4043).
Χαρακτηριστικό του δέντρου αυτού είναι ότι, παρά τη μεγάλη ηλικία του, έχει έντονη ζωτικότητα και συνεχίζει να αυξάνεται. Η αύξηση του κορμού του παρακολουθείται σε ετήσια βάση από τους εθελοντές του Μητρώου των Ελληνικών Δέντρων (https://filoiparkon.org/?page_id=5939). Μέχρι το 2025 θεωρείτο η μεγαλύτερη βελανιδιά του είδους της στη χώρα μας, με βάση την περίμετρο του κορμού της. Από τότε ανακαλύφθηκαν ακόμη μεγαλύτερα δέντρα στην Αρκαδία και τη Λάρισα.
Γιατί “ήμερη βελανιδιά”;
Το κύπελλο του βελανιδιού του είδους αυτού περιέχει δεψικές ουσίες (τανίνες) που χρησίμευαν παλαιότερα στην κατεργασία των δερμάτων. Γι αυτό και τα δέντρα αυτά καλλιεργήθηκαν – ή απλώς προστατεύθηκαν – σε αρκετές περιοχές της χώρας μας. Με την επινόηση των χημικών δεψικών ουσιών, το δέντρο αυτό έχασε την μεγάλη αξία του, και τα βελανίδια του χρησιμεύουν πλέον μόνο ως ζωοτροφή.
Στα νησιά του Βορείου Αιγαίου, των Δωδεκανήσων και σε αρκετές Κυκλάδες, αποτελεί το χαρακτηριστικότερο και συχνά το μοναδικό είδος βελανιδιάς. Στην Πελοπόννησο και στη Στερεά Ελλάδα φτάνει σχεδόν έως το υψόμετρο των 1.000 μέτρων. Εξαπλώνεται βόρεια έως τη Θεσσαλία και την Ήπειρο, ενώ απαντάται και σε ορισμένες θέσεις στη Μακεδονία και τη Θράκη.
Σε παλαιότερες εποχές δημιουργούσε εκτεταμένα δάση στις πεδιάδες, απομεινάρια των οποίων βλέπουμε σήμερα στο δάσος της Στροφυλιάς Αχαΐας, στα Οινόφυτα Βοιωτίας, στο Θριάσιο πεδίο της Αττικής, στον Αλμυρό της Μαγνησίας, στην Ερεσό της Λέσβου.
Μένει βέβαια τώρα να ληφθούν και τα αναγκαία μέτρα για την προστασία της μεγάλης βελανιδιάς.
Έως τώρα, το δέντρο προστατευόταν από το Δήμο Ραφήνας που είχε περιφράξει την έκταση ακριβώς γύρω του. Η κήρυξη ενός αξιοσημείωτου δέντρου ως “μνημείου της φύσης” είναι ένα πρώτο βήμα, ωστόσο δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι στην πράξη προστατεύεται καλύτερα.
Η έκταση γύρω από το δέντρο, που σήμερα χρησιμεύει για τη στάθμευση οχημάτων και μηχανημάτων, θα μπορούσε να αποκατασταθεί. Όμως χρειάζεται μεγάλη προσοχή: στη χώρα μας δεν υπάρχει αρκετή εμπειρία στα έργα αποκατάστασης του φυσικού περιβάλλοντος – ένα πάρκο ή ένας χώρος δασικής αναψυχής θα προκαλούσε την προσέλευση πολλών επισκεπτών και τη συμπίεση του εδάφους, που θα ήταν καταστροφική για το δέντρο. Τα “έργα ανάπλασης” γενικότερα νοούνται μόνο ως βαριές τεχνικές επεμβάσεις. Δεν πρέπει βέβαια να ξεχνάμε ποτέ και τα “έργα ανάδειξης” του μεγάλου πλατάνου του ποταμού Κηρέα στην Εύβοια, την προηγούμενη δεκαετία, που οδήγησαν τελικά στην καταστροφή του μεγαλύτερου πλατάνου της χώρας μας (https://filoiparkon.org/?page_id=2461).