Αισθητικό Δάσος Καισαριανής © Οι Φίλοι των Εθνικών Πάρκων

Αισθητικό Δάσος Καισαριανής

Οι Φίλοι των εθνικών πάρκων εκπόνησαν έργο με τίτλο “Αξιολόγηση και εκτίμηση της βιοιποικιλότητας σε ευρύτερο τμήμα του αισθητικού δάσους Καισαριανής των περιοχών NATURA 2000 GR3000006 (ΥΜΗΤΤΟΣ- ΑΙΣΘΗΤΙΚΟ ΔΑΣΟΣ ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗΣ-ΛΙΜΝΗ ΒΟΥΛΙΑΓΜΕΝΗΣ) KAI GR3000015 (OΡΟΣ ΥΜΗΤΤΟΣ)”.

Το έργο εκπονήθηκε για λογαριασμό της Μονάδας Διαχείρισης Εθνικών Πάρκων Πάρνηθας, Σχοινιά και Προστατευόμενων Περιοχών Σαρωνικού Κόλπου του ΟΦΥΠΕΚΑ (πρώην Φορέα Διαχείρισης Εθνικού Πάρκου Σχοινιά – Μαραθώνα, Υμηττού και Νοτιοανατολικής Αττικής) και είχε διάρκεια από το 2021 έως τα τέλη του 2022.

Σκοπός του έργου ήταν:
– να καταγραφούν τα φυσικά στοιχεία της περιοχής ιδίως σε συνάρτηση με τις ανθρώπινες δραστηριότητες, τις ανάγκες αναψυχής και τις πιέσεις & απειλές που ασκούνται στο οικοσύστημα
– να προταθούν μέτρα διαχείρισης για τη βελτίωση του Αισθητικού Δάσους, αφενός ως φυσικού οικοσυστήματος και αφετέρου ως “πράσινου διαδρόμου” που συνδέει το λεκανοπέδιο με τον Υμηττό
– να δοθούν οδηγίες για τη διαχείριση της βλάστησης, προς όφελος των λειτουργιών του οικοσυστήματος και των ζωικών ειδών
– να δοθούν οδηγίες για τη διαχείριση των επισκεπτών και τη ρύθμιση της πίεσης που ασκούν στο οικοσύστημα.

Η τελική αναφορά του έργου είναι διαθέσιμη εδώ.

Τα κυριότερα συμπεράσματα που προέκυψαν από το έργο είναι τα εξής:
1. Το οικοσύστημα του Υμηττού και το Αισθητικό Δάσος Καισαριανής έχουν εξέχουσα θέση στην ιστορία και τον πολιτισμό των κατοίκων των Αθηνών και προσφέρουν την ευκαιρία σε πολλούς Αθηναίους να έρχονται σε επαφή με το φυσικό περιβάλλον.
2. Η μακροχρόνια απαγόρευση της βόσκησης, της θήρας, της δόμησης και των περισσότερων οικονομικών δραστηριοτήτων τόσο στο Αισθητικό Δάσος όσο και στον Υμηττό γενικότερα, έχουν συμβάλει στη διατήρηση του οικοσυστήματος σε καλή κατάσταση. Επιπλέον, η εφαρμογή διαχειριστικού σχεδίου δεκαετούς διάρκειας (2021-2031) από τη Φιλοδασική Ένωση Αθηνών, καθιστά το Αισθητικό Δάσος μια από τις λίγες προστατευόμενες περιοχές της χώρας που βρίσκονται υπό ενεργό διαχείριση και φροντίδα.
3. Ο μεγαλύτερος πλούτος ειδών όσον αφορά τα πουλιά, τα θηλαστικά, τα ερπετά και τα έντομα, καταγράφεται στις εκτάσεις που καλύπτονται από φρύγανα, θαμνότοπους και αραιά δάση με διάκενα και ποικιλία υποορόφου. Γενικότερα, τα περισσότερα είδη ευνοούνται από την εναλλαγή των δασών με τις ανοικτές εκτάσεις. Όσον αφορά τα φυτά, ο μεγαλύτερος πλούτος ειδών καταγράφεται στις ανοιχτές, θαμνώδεις, φρυγανικές ή πετρώδεις εκτάσεις.

Ωστόσο σημειώνονται αρκετοί παράγοντες που απειλούν την ακεραιότητα του οικοσυστήματος:
1. Η διαρκής επέκταση του λεκανοπεδίου προς όλες τις κατευθύνεις δεν αφήνει την Υμηττό ανεπηρέαστο: Η κατασκευή της Λεωφόρου Αλίμου-Κατεχάκη και της Περιφερειακής Λεωφόρου Υμηττού, οι εγκαταστάσεις κεραιών που έχουν καταλάβει μεγάλο μέρος της κορυφογραμμής, καθώς και η διαρκής επέκταση των κοιμητηρίων ή η κατασκευή νέων, μειώνουν σταδιακά το φυσικό χώρο και κατακερματίζουν το οικοσύστημα.
Μετά και την οικιστική ανάπτυξη της ανατολικής του πλευράς, ο Υμηττός μπορεί να θεωρηθεί ως ένα απομονωμένο οικοσύστημα για πολλά από τα είδη που φιλοξενεί, λειτουργώντας από οικολογική άποψη ως νησί.
2. Οι πιέσεις που δημιουργούνται από τους επισκέπτες περιλαμβάνουν: τον μεγάλο αριθμό τροχοφόρων τα Σαββατοκύριακα που αλλοιώνει την εμπειρία των επισκεπτών, την κίνηση μηχανών εκτός δρόμου στα μονοπάτια και τις πλαγιές που προκαλεί διάβρωση, τη συσσώρευση σκουπιδιών γύρω από τους χώρους στάθμευσης και τέλος τη συλλογή λουλουδιών που επηρεάζει πολύ αρνητικά τους πληθυσμούς ορισμένων ειδών.
3. Η επέκταση του Αΐλανθου ως εισβλητικού είδους, αν και περιορίζεται προς το παρόν γύρω από τις πολυσύχναστες περιοχές, αποτελεί σοβαρό κίνδυνο αλλοίωσης του οικοσυστήματος εάν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα.
4. Η διαχείριση του δάσους μεταπολεμικά βασίσθηκε στο δίπτυχο προστασία-αναδάσωση και βοήθησε το οικοσύστημα να ανακάμψει. Ωστόσο ορισμένες πρακτικές του παρελθόντος, όπως η φύτευση ειδών ξένων προς την περιοχή, έχουν αφήσει αρνητικό αποτύπωμα στο οικοσύστημα. Μεγάλοι αριθμοί από ευκαλύπτους και κυπαρίσσια της Αριζόνας αλλοιώνουν τη φυσιογνωμία του τοπίου.
Επιπλέον η επέκταση των πεύκων εις βάρος των θαμνότοπων και των φρυγάνων, είτε εξαιτίας των αναδασώσεων είτε εξαιτίας φυσικής αναγέννησης, θέτει σε κίνδυνο τα πιο ποικίλα οικοσυστήματα και τα πιο ενδιαφέροντα είδη του Υμηττού. Το ζήτημα αυτό έχει επισημανθεί ήδη από αρκετές δεκαετίες και από αρκετούς ερευνητές.
5. Οι πυκνές και ομήλικες συστάδες πεύκων απαιτούν επιπλέον διαρκείς και δαπανηρές παρεμβάσεις όπως οι αραιώσεις, καθώς και αυξημένα μέτρα για την πρόληψη των πυρκαγιών, όπως οι αποκλαδώσεις, μέτρα που ακόμη και αν ληφθούν έγκαιρα δεν διασφαλίζουν ότι θα αποφευχθεί μια καταστροφική πυρκαγιά.
6. Το οικοσύστημα του Αισθητικού δάσους αποτελούμενο από Μεσογειακά δάση και θαμνώνες, με κυριότερα είδη δέντρων τα πεύκα και τα κυπαρίσσια, σε συνδυασμό με τις ξηρές συνθήκες του καλοκαιριού δημιουργεί μεγάλο κίνδυνο πυρκαγιών. Οι φωτιές που σημειώνονται σχεδόν κάθε χρόνο σε μικρή ή μεσαία κλίμακα στον Υμηττό, καθώς και ο επαπειλούμενος κίνδυνος μεγάλης πυρκαγιάς, θα πρέπει να συνεκτιμηθούν σε συνδυασμό αφενός με την παρατηρούμενη κλιματική μεταβολή και αφετέρου με το ρόλο των πεύκων στη δυναμική των μεσογειακών οικοσυστημάτων, δηλαδή στον τρόπο που τα οικοσυστήματα αυτά υπόκεινται σε περιοδικές διαταραχές.
7. Μετά τις αυξανόμενες καταστροφικές δασικές πυρκαγιές που συνέβησαν την περασμένη δεκαετία διεθνώς, έχει διατυπωθεί η άποψη ότι πολλά δάση κωνοφόρων μεταβαίνουν σε διαφορετικού τύπου οικοσυστήματα, ακόμη και σε ερημικά. Ο όρος “μέγα-πυρκαγιές” (megafires) έχει προταθεί για να περιγράψει τις πυρκαγιές πολύ μεγάλης έντασης που καταστρέφουν ακόμη και δάση που θεωρούνταν απρόσβλητα από τη φωτιά έως το 2015 (π.χ. τα δάση σεκόγιας της Καλιφόρνιας των Η.Π.Α.).
8. Από την ανάλυση των δεδομένων, αναδεικνύεται η ανάγκη διαχείρισης των μεσογειακών οικοσυστημάτων, όπως και το Αισθητικό Δάσος της Καισαριανής, κατά τρόπο που τα καθιστά αφενός ανθεκτικότερα στην κλιματική μεταβολή και περισσότερο ικανά να προσαρμόζονται σε αυτήν, και αφετέρου λιγότερο ευπρόσβλητα στις έντονες διαταραχές που αποτελούν κίνδυνο και για την ανθρώπινη ζωή.

Στο τελευταίο κεφάλαιο της έκθεσης παρέχονται συγκεκριμένες προτάσεις διαχείρισης για την αντιμετώπιση των πιέσεων και των απειλών που εντοπίστηκαν και τη βελτίωση της λειτουργίας της περιοχής ως πράσινου διαδρόμου. Τα μέτρα αυτά περιλαμβάνουν:
1. Γενικά διαχειριστικά μέτρα σχετικά με τις τεχνικές αναδάσωσης και τα είδη που θα χρησιμοποιούνται καθώς και τη διαχείριση των δασικών διάκενων, των θαμνώνων, των φρυγανών και του νεκρού ξύλου εντός του δάσους.
2. Ειδικά μέτρα διαχείρισης για τη βελτίωση των συστάδων δρυός, την αποκατάσταση του παρόχθιου οικοσυστήματος του ρέματος Καισαριανής καθώς και των κοινοτήτων φρύγανων και τη βελτίωση των ενδιαιτημάτων της άγριας ζωής.
3. Μέτρα που συμβάλλουν στην ολοκλήρωση του πράσινου διαδρόμου, όπως η δημιουργία μονοπατιού – ποδηλατοδρόμου κατά μήκος του πράσινου διαδρόμου, η δημιουργία κυκλικής λεωφορειακής γραμμής για τη βελτίωση της πρόσβασης των επισκεπτών, η δημιουργία νέου χώρου αναψυχής, η βελτίωση των μονοπατιών πρόσβασης και της δενδροστοιχίας κατά μήκος της Λεωφόρου Εθνικής Αντιστάσεως (κύριος δρόμος πρόσβασης στο Αισθητικό Δάσος).
4. Στοχευμένα μέτρα ευαισθητοποίησης των επισκεπτών που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση των πιέσεων, όπως η εγκατάσταση πύλης εισόδου στο Αισθητικό Δάσος, όπου οι επισκέπτες θα ενημερώνονται για τα θέματα που πρέπει να προσέχουν κατά την επίσκεψή τους.

Ο Βοτανικός Κήπος της Μονής Καισαριανής που έχει δημιουργηθεί από το Φιλοδασική Ένωση Αθηνών προσφέρεται για δραστηριότητες περιβαλλοντικής εκπαίδευσης.


Συστάδα φτελιάς στην πηγή Καλοπούλα του Αισθητικού Δάσους Καισιαριανής.


Ο Αΐλανθος είναι Ασιατικό είδος δένδρου που εξαπλώνεται ραγδαία σε πολλές περιοχές της χώρας μας. Εδώ στην είσοδο της Μονής Καισαριανής.


Ελάχιστες συστάδες χνοώδους δρυός (Quercus pubescens) εμφανίζονται στο Αισθητικό Δάσος.


Διάκενο με φρύγανα μέσα στο Αισθητικό Δάσος Καισαριανής. Οι εκτάσεις αυτές φιλοξενούν σημαντικό αριθμό ειδών, ωστόσο συρρικνώνονται διαρκώς εξαιτίας της επέκτασης των πεύκων αλλά και ορισμένων ξενικών ειδών όπως εδώ οι ευκάλυπτοι (στο δεξί άκρο της φωτογραφίας).


Στις ανοικτές φρυγανικές ή βραχώδεις εκτάσεις ανθίζουν το φθινόπωρο αρκετά βολβώδη φυτά, όπως το κολχικό Colchicum cupanii.


όλες οι φωτογραφίες:
© Οι Φίλοι των Εθνικών Πάρκων.


Τέλος στο πλαίσιο του προγράμματος εκπονήθηκε το Έντυπο Οδηγιών για τους διαχειριστές του Αισθητικού Δάσους Καισαριανής και του ευρύτερου οικοσυστήματος του Υμηττού, που παρέχει λεπτομερείς οδηγίες για τους διαχειριστές και τους εργαζόμενους στο δάσος Καισαριανής, οι οποίες αφορούν την προστασία του εδάφους από τη διάβρωση, τις φυτεύσεις, τις εργασίες υλοτομίας και τη διαχείριση του νεκρού ξύλου, τη διαχείριση των δασικών διάκενων και τη διαχείριση προς όφελος της άγριας πανίδας. Οι οδηγίες ευνοούν λύσεις που βασίζονται στη φύση, αποφεύγοντας τα βαρέα μηχανήματα και εμπλέκοντας εθελοντική εργασία όπου είναι δυνατόν.

Το έντυπο Οδηγιών για τους διαχειριστές του Αισθητικού Δάσους Καισαριανής και του ευρύτερου οικοσυστήματος του Υμηττού είναι διαθέσιμο εδώ.

ΦΥΤΟΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ ΣΤΗΝ Ε.Ε. ΚΑΙ ΑΡΓΟΤΕΡΑ ΑΠΑΓΟΡΕΥΘΗΚΑΝ (Ο ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΕΞΑΝΤΛΗΤΙΚΟΣ)
ΔΡΑΣΤΙΚΗ ΟΥΣΙΑ
ΕΝΤΟΜΟΚΤΟΝΑ
Chlorpyrifos Εντομοκτόνο ~2005 2019–2020 Νευροτοξικό, επηρέαζει την ανάπτυξη
Chlorpyrifos-methyl Εντομοκτόνο ~2005 2019–2020 Νευροτοξικό
Imidacloprid Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 2018 Τοξικό για τις μέλισσες
Thiamethoxam Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 2018 Τοξικό για τις μέλισσες
Clothianidin Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 2018 Τοξικό για τις μέλισσες
Fipronil Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 2013–2017 περιορισμοί Τοξικό για τις μέλισσες
Dimethoate Εντομοκτόνο προ του2000 2019–2020 Τοξικό για τους ανθρώπους
Diazinon Εντομοκτόνο προ του 2000 2007 Νευροτοξικό
Malathion Εντομοκτόνο προ του 2000 αυστηροί περιορισμοί Ύποπτο καρκινογένεσης
Bifenthrin Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 δεν εγκρίθηκε Τοξικό για τους υδρόβιους οργανισμούς
Cypermethrin (certain uses) Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 αποσύρθηκε μερικώς Οικοτοξικό
Lambda-cyhalothrin (restrictions) Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 περιορισμοί Τοξικό για τους υδρόβιους οργανισμούς
Parathion Εντομοκτόνο δεκαετίες 1950–1970 (προ της Ε.Ε.) ~2001 (δεν περιλήφθηκε στην Οδηγία 91/414/EEC) Νευροτοξικό (παρεμποδιστής AChE), πολύ τοξικό για τους ανθρώπους
Fenthion Εντομοκτόνο δεκαετίες 1960–1980 δεκαετίες 2000–2010 (δεν ανανεώθηκε η έγκριση) Τοξικό για τα πουλιά, νευροτοξικό, οικοτοξικό
Triflumuron Εντομοκτόνο αρχές δεκαετίας 2000 2012 Εμμένων ρυπαντής
ΖΙΖΑΝΙΟΚΤΟΝΑ
Atrazine Ζιζανιοκτόνο προ του 1990 2004 Ρύπανση υπόγειων υδάτων
Simazine Ζιζανιοκτόνο προ του 1990 2004 Εμμένων ρυπαντής, ρύπανση νερών
Paraquat Ζιζανιοκτόνο προ του 1990 2007 Πολύ τοξικό για τους ανθρώπους
Linuron Ζιζανιοκτόνο δεκαετία 2000 2016–2017 Ενδοκρινικός διαταράκτης
Acetochlor Ζιζανιοκτόνο δεκαετία 1990 ~2012 Τοξικό για το περιβάλλον
Alachlor Ζιζανιοκτόνο προ του 2000 2006–2007 Καρκινογόνο
Metolachlor (racemic) Ζιζανιοκτόνο προ του 2000 αντικαταστάθηκε/αποσύρθηκε Τοξικό
S-metolachlor Ζιζανιοκτόνο 2005 2023–2024 Ρύπανση υπόγειων υδάτων
Cyanazine Ζιζανιοκτόνο προ του 2000 αρχές δεκαετίας 2000 Τοξικό
Propachlor Ζιζανιοκτόνο προ του 2000 αρχές δεκαετίας 2000 Καρκινογόνο
Trifluralin Ζιζανιοκτόνο δεκαετία 2000 2008 Εμμένων ρυπαντής, βιοσυσσώρευση
Flurtamone Ζιζανιοκτόνο 2003 2017 Ρύπανση υπογείων υδάτων, εμμένων ρυπαντής
Tritosulfuron Ζιζανιοκτόνο ~2002 2016 Εμμένων ρυπαντής
ΜΥΚΗΤΟΚΤΟΝΑ
Carbendazim Μυκητοκτόνο προ του 2000 2014 Τοξικό για την αναπαραγωγή
Benomyl Μυκητοκτόνο προ του 2000 αρχές δεκαετίας 2000 Τοξικό για την αναπαραγωγή
Iprodione Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2017–2018 Καρκινογόνο
Procymidone Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2018 Ενδοκρινικός διαταράκτης
Vinclozolin Μυκητοκτόνο προ του 2000 2006 Ενδοκρινικός διαταράκτης
Epoxiconazole Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2020 Ενδοκρινικός διαταράκτης
Flutriafol Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 ~2024 Τοξικό
Chlorothalonil Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2019 Καρκινογόνο, ρύπανση υπόγειων νερών
Mancozeb Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2020 Ενδοκρινικός διαταράκτης
Thiram Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2018 Τοξικό για την άγρια ζωή
Fluazinam Μυκητοκτόνο 2001 2020-2021 Εμμένων ρυπαντής, οικοτοξικό
Flutolanil Μυκητοκτόνο 2008 η ημερομηνία απόσυρσής του έχει λάβει παρατάσεις Μεταβολίζεται σε TFA που αποτελεί εμμένοντα ρυπαντή
ΑΛΛΑ/ ΜΙΚΤΗ ΧΡΗΣΗ (ΕΝΤΟΜΟΚΤΟΝΑ-ΜΥΚΗΤΟΚΤΟΝΑ-ΕΙΔΙΚΕΣ ΧΡΗΣΕΙΣ)
Endosulfan Εντομοκτόνο προ του 2000 2005–2006 Εμμένων ρυπαντής
Aldicarb Εντομοκτόνο προ του 2000 2003 Πολύ τοξικό
Carbofuran Εντομοκτόνο προ του 2000 2007–2008 Πολύ τοξικό
Methamidophos Εντομοκτόνο προ του 2000 2007 Νευροτοξικό
Monocrotophos Εντομοκτόνο προ του 2000 αρχές δεκαετίας 2000 Πολύ τοξικό
DDT Εντομοκτόνο προ της Ε.Ε. προ της Ε.Ε. Εμμένων ρυπαντής
Lindane Εντομοκτόνο προ του 2000 2008 Εμμένων ρυπαντής, βιοσυσσώρευση
Pentachlorophenol Μυκητοκτόνο προ του 2000 2003 Καρκινογόνο
Hexachlorobenzene Μυκητοκτόνο προ της Ε.Ε. προ της Ε.Ε. Εμμένων ρυπαντής

abamectin, aclonifen, bentazone, difenoconazole, diflufenican, epoxiconazole, flutriafol, flufenacet, metazachlor,  pendimethalin, lambda-cyhalothrin, tau-fluvalinate, ενώσεις χαλκού