Εντατική κτηνοτροφία και
ανθεκτικότητα των μικροβίων στα αντιβιοτικά

Wolfgang Ehrecke – Pixabay

Η βιομηχανική εκτροφή των ζώων δημιουργεί συνθήκες κατάλληλες για την εμφάνιση νέων τύπων ιών, οι οποίοι μπορούν στη συνέχεια να μεταδοθούν στον άνθρωπο, για παράδειγμα στους εργαζόμενους στα σφαγεία και στις κτηνοτροφικές μονάδες. Η γρίπη των πτηνών και η γρίπη των χοίρων αποτελούν παραδείγματα ιογενών ασθενειών που μεταδόθηκαν από τις βιομηχανικές εκτροφές στον ανθρώπινο πληθυσμό.

Η εντατική κτηνοτροφία ευνοεί επίσης την εξάπλωση της ανθεκτικότητας στα αντιμικροβιακά φάρμακα (antimicrobial resistance – AMR), δηλαδή την ανάπτυξη στελεχών βακτηρίων και άλλων παθογόνων, που είναι ανθεκτικά στα αντιβιοτικά.

Αυτή η διαδικασία επιταχύνεται από την υπερβολική χρήση αντιβιοτικών στην εντατική κτηνοτροφία, όπου χρησιμοποιούνται συστηματικά όχι μόνο για τη θεραπεία ασθενειών, αλλά και για την πρόληψη επιδημιών που προκαλούνται από τον συνωστισμό και τις ανθυγιεινές συνθήκες, ενώ σε πολλές χώρες χρησιμοποιούνται για την αύξηση του βάρους των ζώων. Στην τελευταία περίπτωση τα αντιβιοτικά χορηγούνται τακτικά με την τροφή, μια πρακτική που έχει βέβαια απαγορευθεί στην Ε.Ε. από το 2006, όμως από τα επίσημα διαθέσιμα  στοιχεία δεν είναι σαφές αν εφαρμόζεται η απαγόρευση αυτή. Σε πολλές άλλες χώρες δεν εφαρμόζονται τέτοιες απαγορεύσεις.

Οι παραπάνω πρακτικές συμβάλλουν στην αυξανόμενη ανάπτυξη παθογόνων (που ονομάζονται «υπερμικρόβια») τα οποία δεν μπορούν πλέον να ελεγχθούν με τα γνωστά σύγχρονα φάρμακα, ενώ μπορούν να μεταδοθούν και στους ανθρώπους. Με τη διάθεση των αποβλήτων των κτηνοτροφικών μονάδων στο έδαφος ή στα νερά, τα υπερμικρόβια μπορούν να μολύνουν τους ανθρώπους μέσω της τροφής, του νερού ή ακόμη και της αναψυχής.

Υπάρχει όμως και συνέχεια. Ήδη από τη δεκαετία του 2000 είναι γνωστό ότι με τα απόβλητα των κτηνοτροφικών μονάδων απελευθερώνονται στο έδαφος, στα νερά και γενικότερα στο περιβάλλον “γονίδια ανθεκτικότητας στα αντιβιοτικά” (antibiotic resistance genes -ARGs), δηλαδή τμήματα DNA που προέρχονται από βακτήρια, αλλά μπορούν να βρίσκονται και στο περιβάλλον ως ελεύθερο γενετικό υλικό. Τα γονίδια αυτά μπορούν με διάφορους μηχανισμούς να μεταφέρονται σε άλλα βακτήρια. Την ίδια ώρα, η ύπαρξη υπολειμμάτων αντιβιοτικών στα νερά έστω και σε χαμηλή συγκέντρωση επιβάλει μια επιλεκτική πίεση στα ήδη υπάρχοντα βακτήρια, ωθώντας τα στην ανάπτυξη ανθεκτικότητας. Με τις διαδικασίες αυτές επιταχύνεται η ανάπτυξη ανθεκτικότητας σε περισσότερους τύπους βακτηρίων, που στη συνέχεια μπορούν να μολύνουν τους ανθρώπους μέσω της τροφής ή του νερού. 

Η ανθεκτικότητα των βακτηρίων στα αντιβιοτικά καθιστά πολύ πιο δύσκολη τη θεραπεία των λοιμώξεων και καθιστά επικίνδυνη την εφαρμογή πολλών ιατρικών θεραπειών. Υπολογίζεται ότι είναι άμεσα υπεύθυνη για περισσότερους από 1  εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως κάθε χρόνο, αριθμός που αναμένεται να αυξηθεί σημαντικά στο μέλλον. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), τα ανθεκτικά στα αντιμικροβιακά φάρμακα «υπερμικρόβια» αποτελούν μία από τις 10 μεγαλύτερες παγκόσμιες απειλές για τη δημόσια υγεία που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα. Ο ΠΟΥ προειδοποιεί ότι, χωρίς άμεση δράση, ο κόσμος οδεύει προς μια «μετα-αντιβιοτική εποχή», όπου οι κοινές λοιμώξεις και οι ελαφροί τραυματισμοί θα μπορούσαν και πάλι να αποβαίνουν θανατηφόρα.

ΦΥΤΟΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ ΣΤΗΝ Ε.Ε. ΚΑΙ ΑΡΓΟΤΕΡΑ ΑΠΑΓΟΡΕΥΘΗΚΑΝ (Ο ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΕΞΑΝΤΛΗΤΙΚΟΣ)
ΔΡΑΣΤΙΚΗ ΟΥΣΙΑ
ΕΝΤΟΜΟΚΤΟΝΑ
Chlorpyrifos Εντομοκτόνο ~2005 2019–2020 Νευροτοξικό, επηρέαζει την ανάπτυξη
Chlorpyrifos-methyl Εντομοκτόνο ~2005 2019–2020 Νευροτοξικό
Imidacloprid Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 2018 Τοξικό για τις μέλισσες
Thiamethoxam Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 2018 Τοξικό για τις μέλισσες
Clothianidin Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 2018 Τοξικό για τις μέλισσες
Fipronil Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 2013–2017 περιορισμοί Τοξικό για τις μέλισσες
Dimethoate Εντομοκτόνο προ του2000 2019–2020 Τοξικό για τους ανθρώπους
Diazinon Εντομοκτόνο προ του 2000 2007 Νευροτοξικό
Malathion Εντομοκτόνο προ του 2000 αυστηροί περιορισμοί Ύποπτο καρκινογένεσης
Bifenthrin Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 δεν εγκρίθηκε Τοξικό για τους υδρόβιους οργανισμούς
Cypermethrin (certain uses) Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 αποσύρθηκε μερικώς Οικοτοξικό
Lambda-cyhalothrin (restrictions) Εντομοκτόνο δεκαετία 2000 περιορισμοί Τοξικό για τους υδρόβιους οργανισμούς
Parathion Εντομοκτόνο δεκαετίες 1950–1970 (προ της Ε.Ε.) ~2001 (δεν περιλήφθηκε στην Οδηγία 91/414/EEC) Νευροτοξικό (παρεμποδιστής AChE), πολύ τοξικό για τους ανθρώπους
Fenthion Εντομοκτόνο δεκαετίες 1960–1980 δεκαετίες 2000–2010 (δεν ανανεώθηκε η έγκριση) Τοξικό για τα πουλιά, νευροτοξικό, οικοτοξικό
Triflumuron Εντομοκτόνο αρχές δεκαετίας 2000 2012 Εμμένων ρυπαντής
ΖΙΖΑΝΙΟΚΤΟΝΑ
Atrazine Ζιζανιοκτόνο προ του 1990 2004 Ρύπανση υπόγειων υδάτων
Simazine Ζιζανιοκτόνο προ του 1990 2004 Εμμένων ρυπαντής, ρύπανση νερών
Paraquat Ζιζανιοκτόνο προ του 1990 2007 Πολύ τοξικό για τους ανθρώπους
Linuron Ζιζανιοκτόνο δεκαετία 2000 2016–2017 Ενδοκρινικός διαταράκτης
Acetochlor Ζιζανιοκτόνο δεκαετία 1990 ~2012 Τοξικό για το περιβάλλον
Alachlor Ζιζανιοκτόνο προ του 2000 2006–2007 Καρκινογόνο
Metolachlor (racemic) Ζιζανιοκτόνο προ του 2000 αντικαταστάθηκε/αποσύρθηκε Τοξικό
S-metolachlor Ζιζανιοκτόνο 2005 2023–2024 Ρύπανση υπόγειων υδάτων
Cyanazine Ζιζανιοκτόνο προ του 2000 αρχές δεκαετίας 2000 Τοξικό
Propachlor Ζιζανιοκτόνο προ του 2000 αρχές δεκαετίας 2000 Καρκινογόνο
Trifluralin Ζιζανιοκτόνο δεκαετία 2000 2008 Εμμένων ρυπαντής, βιοσυσσώρευση
Flurtamone Ζιζανιοκτόνο 2003 2017 Ρύπανση υπογείων υδάτων, εμμένων ρυπαντής
Tritosulfuron Ζιζανιοκτόνο ~2002 2016 Εμμένων ρυπαντής
ΜΥΚΗΤΟΚΤΟΝΑ
Carbendazim Μυκητοκτόνο προ του 2000 2014 Τοξικό για την αναπαραγωγή
Benomyl Μυκητοκτόνο προ του 2000 αρχές δεκαετίας 2000 Τοξικό για την αναπαραγωγή
Iprodione Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2017–2018 Καρκινογόνο
Procymidone Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2018 Ενδοκρινικός διαταράκτης
Vinclozolin Μυκητοκτόνο προ του 2000 2006 Ενδοκρινικός διαταράκτης
Epoxiconazole Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2020 Ενδοκρινικός διαταράκτης
Flutriafol Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 ~2024 Τοξικό
Chlorothalonil Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2019 Καρκινογόνο, ρύπανση υπόγειων νερών
Mancozeb Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2020 Ενδοκρινικός διαταράκτης
Thiram Μυκητοκτόνο δεκαετία 2000 2018 Τοξικό για την άγρια ζωή
Fluazinam Μυκητοκτόνο 2001 2020-2021 Εμμένων ρυπαντής, οικοτοξικό
Flutolanil Μυκητοκτόνο 2008 η ημερομηνία απόσυρσής του έχει λάβει παρατάσεις Μεταβολίζεται σε TFA που αποτελεί εμμένοντα ρυπαντή
ΑΛΛΑ/ ΜΙΚΤΗ ΧΡΗΣΗ (ΕΝΤΟΜΟΚΤΟΝΑ-ΜΥΚΗΤΟΚΤΟΝΑ-ΕΙΔΙΚΕΣ ΧΡΗΣΕΙΣ)
Endosulfan Εντομοκτόνο προ του 2000 2005–2006 Εμμένων ρυπαντής
Aldicarb Εντομοκτόνο προ του 2000 2003 Πολύ τοξικό
Carbofuran Εντομοκτόνο προ του 2000 2007–2008 Πολύ τοξικό
Methamidophos Εντομοκτόνο προ του 2000 2007 Νευροτοξικό
Monocrotophos Εντομοκτόνο προ του 2000 αρχές δεκαετίας 2000 Πολύ τοξικό
DDT Εντομοκτόνο προ της Ε.Ε. προ της Ε.Ε. Εμμένων ρυπαντής
Lindane Εντομοκτόνο προ του 2000 2008 Εμμένων ρυπαντής, βιοσυσσώρευση
Pentachlorophenol Μυκητοκτόνο προ του 2000 2003 Καρκινογόνο
Hexachlorobenzene Μυκητοκτόνο προ της Ε.Ε. προ της Ε.Ε. Εμμένων ρυπαντής

abamectin, aclonifen, bentazone, difenoconazole, diflufenican, epoxiconazole, flutriafol, flufenacet, metazachlor,  pendimethalin, lambda-cyhalothrin, tau-fluvalinate, ενώσεις χαλκού